PROSTKIHISTORIA W FOTOGRAFII


Egz. bezpłatny, v. 08 - art. 23, PROSTKI: Galeria, Historia, Ciekawostki, 2017.08.18


Brama do Mazur.


Prostki są historyczną, kilkusetletnią “bramą wjazdową” na Mazury – tereny dawniej zamieszkałe przez Jaćwingów, Prusów i Mazurów. Kim byli i są Mazurzy? Jakie były losy Mazur?

Prusowie

Tak mogli wyglądać Prusowie i Jaćwingowie zamieszkujący tereny dzisiejszych Mazur.

Pierwotne znaczenie słowa “Mazur” oznaczało człowieka z Mazowsza. Mazurami byli zatem osadnicy m. innymi z Mazowsza, którzy po zasiedleniu południowych i wschodnich Prus Zakonnych zwanych Krzyżackimi (a później Książęcymi i Wschodnimi) stali się rdzennymi mieszkańcami tych terenów. Mazury to dzisiaj polska część dawnych Prus Wschodnich bez Warmii i Żuław. W zasadzie pokrywa się z terenem zamieszkanym przez jedno z plemion pruskich – Galindią.

Historii Mazur nie można opisać w kilku zdaniach. Poniżej przedstawię tylko kilka wydarzeń, które miały decydujący wpływ na historię i kształt tej pięknej krainy.

W pierwszych wiekach średnich na terenach dzisiejszej Warmii i Mazur zamieszkiwały staro-pruskie, pogańskie plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Natangów, Bartów, Sambów, Nadrowów, Skalowów, Galindów i Sasinów oraz spokrewnieni z nimi Jaćwingowie, którzy zajmowali Sudowię rozciągającą się od dzisiejszego Ełku aż po Niemen. Prusowie nigdy nie utworzyli zwartego, jednorodnego Państwa. Zaczęli się jednoczyć dopiero w momencie zagrożenia ze strony Zakonu Najświętszej Marii Panny – Krzyżaków, którzy mieli zająć się ich nawracaniem na wiarę chrześcijańską.

Krzyżacy

Zakon Najświętszej Marii Panny – Krzyżacy.

Już od początku XIV wieku zaczęła się “kolonizacja” terenów zajmowanych dotychczas przez Prusów. Pokonane przez zjednoczone chrześćjańskie rycerstwo Europy pod dowództwem Wielkiego Mistrza Zakonu, plemiona “nawróciły się” i pomimo, że nadal stanowiły 50% ówczesnej ludności, nie odgrywały większego znaczenia w polityce i gospodarce. Od 1310 na terenach pruskich osadzano (zazwyczaj w miastach) przybyszów głównie z Niemiec, którzy otrzymywali korzystne przywileje osiedleńcze – tzw. prawo chełmińskie. Pozostała ludność pruska została zmuszona do przyjęcia tzw. pruskiego prawa lokacyjnego. W kolejnych wiekach większość Prusów uległa asymilacji z kolonistami z Niemiec, Polski i Litwy.

Być może bracia Prostkowie, którzy jak podają źródła “osiedlili się w starej, mazurskiej wsi” byli kolonistami, którzy przybyli na dawne tereny Prusów w poszukiwaniu lepszego życia, przygód i pieniędzy…

Zwycięski zakon krzyżacki traktował ziemie pruskie i Prusów jako swoje zaplecze wojskowe. Wznosił tu zamki i warownie, dokonywał siłą rekwizycji żywności i wcielał miejscową ludność do wojska, co w rezultacie doprowadziło do wyniszczenia ekonomicznego. Mimo znacznego osłabienia po klęsce grunwaldzkiej

Grunwald
Bitwa pod Grunwaldem.

Krzyżacy nie zmienili swego stosunku do miejscowej ludności, co doprowadziło do powstania w 1440 roku Związku Pruskiego, który przeciwstawił się tyranii Zakonu na zajętych przez niego ziemiach. W 1454 roku Związek oddał Prusy królowi polskiemu, który ogłosił przywilej inkorporacyjny. Na jego mocy ziemie pruskie wchodziły formalnie w skład Korony (łącznie z Gdańskiem). Traktat pokojowy z Zakonem zawarty 1466 roku w Toruniu tworzył z Warmii, Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej podległe Polsce Prusy Królewskie, zaś pozostałe tereny zatrzymali Krzyżacy jako lenno polskie (Prusy Zakonne lub Prusy Krzyżackie).

Ponowny wybuch walk polsko-krzyżackich zakończył się ostateczną klęską Zakonu – upadkiem państwa krzyżackiego i jego sekularyzacją (zeświecczeniem). W 1525 roku zawarto kolejny traktat w Krakowie. Ostatni wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern złożył hołd królowi polskiemu i przeszedł na luteranizm, który w późniejszym czasie stał się ważną cechą wyróżniającą Mazurów od pokrewnych grup etnicznych. Książe Albrecht został lennikiem króla polskiego co uwiecznił napis na tablicy prostkowskiego słupa granicznego wybudowanego w 1545 roku.

Hołd Pruski

Hołd Pruski wg. Jana Matejki.

W owym czasie 2/3 ludności było pochodzenia niemieckiego, przy czym były to warstwy o najważniejszej roli politycznej i ekonomicznej (szlachta, mieszczaństwo). Do XVII w. prowadzono w Prusach Książęcych intensywną kolonizację, w wyniku której zanikła odrębność kulturowa Prusów.

W 1618 r. wygasła pruska linia Hohenzollernów i Zygmunt III Waza przekazał lenno elektorowi brandenburskiemu Janowi Zygmuntowi. Doszło do połączenia Prus i Brandenburgii unią personalną. W czasie wojen szwedzkich elektorzy brandenburscy opowiedzieli się po stronie szwedzkiej i dążyli do uniezależnienia się od Polski. W 1656 r. pod Prostkami doszło do odwetowej bitwy, w której wojska polskie, litewskie i tatarskie dowodzone przez hetmana Gosiewskiego rozbiły oddziały pruskie, szwedzkie i radziwiłłowskie. Następnie jednak, teren Mazur najechali Tatarzy, a w następnym roku Litwini pod wodzą Aleksandra Hilarego Połubińskiego. Zniszczenia były ogromne: spalono 13 miast i kilkaset wsi, zginęło 11 tyś. ludzi, a 34 tyś. poszło w jasyr. W tym czasie spalono położony w pobliżu Prostek Ostrykół oraz znajdujący sie tam drewniany ewangelicki kościół. Wkrótce wybuchły epidemia cholery i klęska głodu, które pochłonęły następne kilkadziesiąt tysięcy ofiar.

Potop szwedzki
Ilustracja przedstawia Karola X Gustawa w starciu z Tatarami polskimi pod Warszawą 1656

W 1657 roku elektor uzyskał, za zgodą Jana II Kazimierza – za cenę porzucenia przez Brandenburgię sojuszu ze Szwecją w czasie Potopu, na mocy traktatów welawsko-bydgoskich, uznanie suwerenności swego państwa pomimo silnego oporu stanów pruskich (1662 stłumienie mieszczańskiej opozycji w Królewcu). W 1701 roku w Królewcu Fryderyk I Hohenzollern (od 1688 używał imienia Fryderyk III) koronował się na króla pruskiego zaś Prusy Książęce jako tzw. Prusy Wschodnie weszły w skład królestwa Prus. (Od 1870 r. do 6 lutego 1919 tj. ogłoszenia republiki weimarskiej król Prus był jednocześnie cesarzem zjednoczonych Niemiec).

Los nie był łaskawy dla Mazurów i Prus Wshodnich. w latach 1708-09 przywleczona z Polski dżuma zabiła 200 tyś. osób – 1/3 ludności Mazur. Wtedy zapewne wyginęli ostatni potomkowie Prusów. Od XVII w. przyjeżdżali koloniści z całej Europy: Niemcy, Francuzi, Holendrzy, Szwajcarzy, Szkoci, często prześladowani gdzie indziej protestanci. W XIX w. pojawili się rosyjscy starowiercy, którzy zakładali wsie w Puszczy Piskiej. Kolejne ciężkie czasy nadeszły na początku XIX w., kiedy przez Prusy Wschodnie przechodziły wojska napoleońskie i rosyjskie. Dochodziło do potyczek i walk, w miastach kwaterowały wojska, niektóre miejscowości zostały zniszczone. Nastąpiły klęski nieurodzaju, a w 1831 r. epidemia cholery, w wyniku której zmarło 15 tyś. osób. Powszechnie panował głód.

Dżuma
Epidemia dżumy na początku XVIII w.

Od pół. XIX w. powoli poprawiały się warunki życia. Do rozwoju prowincji przyczyniły się kontrybucje nałożone na Francję po przegranej wojnie z Prusami w 1870 r. Od 1877 do 1908 r. nastąpił rozkwit gospodarczy: rozpoczęto uprawę buraków cukrowych, w miasteczkach pojawił się przemysł spożywczy, powstały drogi i linie kolejowe. Otwarta w 1868 r. pierwsza linia kolejowa biegła z Królewca przez Bartoszyce i Kętrzyn do Giżycka i Ełku. Po powstaniu cesarstwa niemieckiego w 1871 r. Mazury otworzyły się na świat – zaczęła się migracja w głąb Niemiec w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia.

W XIX w. władze dążyły do ujednolicenia narodowego Prus Wschodnich. Nastąpiła wzmożona germanizacja ludności polskiej i litewskiej, choć miała ona łagodniejszy przebieg niż np. w Wielkopolsce. Zmniejszyła się ilość godzin języka polskiego i litewskiego w szkołach na korzyść języka niemieckiego.

Mazurzy często nie uznawali się ani za Polaków, ani Niemców, a za polskojęzycznych Prusaków. Mówili gwarą mazurską, wypieraną od połowy XIX w. przez język niemiecki. Język niemiecki, używany przez Mazurów był językiem literackim (hochdeutsch) i różnił się od potocznego języka niemieckich mieszkańców Prus Wschodnich, który był bliski językowi dolnoniemieckiemu (plattdeutsch). Językiem oświaty i literatury religijnej Mazurów aż do lat 30. XIX w. był język polski. Mazurska szlachta polska uległa germanizacji najwcześniej, bo już pod koniec XVIII w.

17 VIII 1914 r. dla Prus Wschodnich zaczęła się l wojna światowa wraz z wkroczeniem l Rosyjskiej Armii pod dowództwem gen. Pawła Rennenkampfa.

Wojna
I Wojna Światowa – 28 lipca 1914 r. – 11 listopada 1918 r.

W kilka dni później nadeszła II Armia dowodzona przez gen. Aleksandra Samsonowa. Rosjanie szybko postępowali w głąb Prus i w ciągu 10 dni zajęli Olsztyn. W dniach 27-31 VIII nastąpiła pierwsza wielka bitwa, nazwana drugą bitwą pod Tannenbergiem (Grunwaldem). Zwycięstwo pod Tannenbergiem określane było przez niemiecką propagandę jako odwet na Słowianach po przegranej w 1410 r. Na początku IX niemieckie wojska dowodzone przez Paula von Hindenburga wyparły Rosjan za Niemen. W XI 1914 r. Rosjanie podjęli ponowną ofensywę, która zatrzymała się na linii Wielkich jezior. W II 1915 r. Niemcy kontratakowali i Rosjanie zostali wyparci z terenu Prus. Wojna przyniosła katastrofalne skutki również dla Prostek, które uległy zniszczeniu w ponad 50% i nigdy już nie odzyskały swojej świetności.

Po wojnie, na mocy traktatu w Wersalu w 1919 r. część ziem Prus Wschodnich przyłączono do Polski zaś w pozostałej części regionu w lipcu 1920 r. odbył się plebiscyt. Za Prusami Wschodnimi opowiedziało się 363 tyś. ludzi, za Polską niespełna 8 tyś. Plebiscyt pokazał, że Mazurzy nie czuli się związani z Polską, dodatkowo zagrożoną wojną z bolszewikami. Niemcom niewątpliwie pomogło 150 tyś. emigrantów z terenów Mazur, którzy przyjechali na głosowanie z głębi Niemiec. Na początlu lat XX ub. wieku stare mazurskie nazwy miejscowości zaczęto zastępować niemieckimi. Prusy Wschodnie, najbiedniejszy i najbardziej zacofany region Niemiec, dotkliwie doświadczony przez niedawną wojnę, od razu poparły populistyczną partię NSDAP.

Dla Prus Wschodnich II wojna światowa zaczęła się również we IX 1939 r., gdy II Armia dowodzona przez gen. Georga von Kuchlera ruszyła w kierunku Mławy, Grudziądza i Przasnysza.

Wojna
II Wojna Światowa.

W czasie wojny teren Warmii i Mazur stał się zapleczem dla frontu wschodniego. Na jesieni 1944 r. ofensywa radziecka wkroczyła na teren Prus, jednak ostateczne uderzenie nastąpiło w styczniu 1945 r. kiedy rozpoczęło się ofensywne natarcie III Frontu Białoruskiego pod dow. gen. Czerniachowskiego

Po wojnie Mazury i Warmia znalazły się w granicach polskich. Wstępna decyzją zapadła na konferencji w Teheranie w 1943 r. a ostateczna w Poczdamie na początku VIII 1945 r. Do oficjalnego wytyczenia granic doszło 16 VIII tego roku. Tereny Mazur i Warmii zostały zniszczone przez Armię Radziecką, miasta spalone, fabryki splądrowane, szyny i inne urządzenia rozebrane i wywiezione w głąb ZSRR. Miejscowa ludność traktowana była przez Rosjan jak Niemcy: byli zabijani, wywożeni i osadzani w łagrach. Tak zaczął się powojenny dramat Mazurów.

Po klęsce III Rzeszy w II wojnie światowej 25 lutego 1947 uchwałą Alianckiej Rady Kontroli ogłoszono likwidację państwa pruskiego.

Mazurzy, podobnie jak Warmiacy i inne grupy etniczne, po II wojnie światowej byli szykanowani przez polskie władze komunistyczne jako element niepewny. Często byli traktowani jako Niemcy. Wynikało to ze znacznego zgermanizowania Mazurów w XIX-XX w.

Wysiedlenia
Wysiedlenie.

Akcja wysiedleńcza do 1950 r. objęta 72 tyś. osób. Pozostali musieli poddać się poniżającej weryfikacji: na 120 tyś. osób ok. 35 tyś. odmówiło. W 1949 r. siłą zweryfikowano 19 tyś. osób i nadano im polskie obywatelstwo. Osoby, które odmówiły przyjęcia nowego dowodu, zwróciły się do ambasady USA o wystawienie dokumentu świadczącego o przynależności do narodu niemieckiego. Mazurzy i Warmiacy, traktowani wrogo przez władze polskie i osadników, czuli się wyobcowani. W 1956 r. w czasie kolejnej dużej fali emigracji wyjechało 30% autochtonów. W 1975 r. po porozumieniu podpisanym między władzami polskimi i niemieckimi wyemigrowało dalsze 50 tyś. osób. Obecnie na Mazurach pozostało niewielu rdzennych mieszkańców.

Po wojnie na Mazury napływali nowi osadnicy, do końca 1945 r. osiedliło się 336 tyś. ludzi z terenów zabużańskich i z Polski centralnej. W 1947 r. przymusowo zostali tu przesiedleni Ukraińcy wywiezieni z Podkarpacia w ramach akcji Wisła.

I tak, po ponad 600 latach, historia zatoczyła koło. Pradawne pruskie tereny ponownie zostały spustoszone a następnie ponownie skolonizowane.

Mazurzy byli narodowością (a może tylko grupą etniczną…?) okrutnie doświadczoną przez historię. Nie zaznali łaski polskiego sąsiada, który traktował ich jak Niemców i nie zdobyli przychylności większego, niemieckiego brata, wg. którego byli za bardzo polscy. A Mazurzy? Cóż, oni byli stąd, od wieków na swojej ziemi. Mazur był… Mazurem, nie bardzo wiedział dlaczego miałby być kimś innym…

Opracowanie własne na podstawie: wikipedia.pl, encyklopedia.interia.pl, google.pl

«

»